Geskryf deur: Eugene van der Walt
Vir dekades was die reël in Suid-Afrika eenvoudig en absoluut: ‘n verkoop van eiendom is niks werd nie tensy dit op skrif is en onderteken is. ’n Onlangse Hooggeregshof-uitspraak het dié reël egter begin bevraagteken. As die Konstitusionele Hof saamstem, kan dit die manier waarop huise gekoop en verkoop word, ingrypend verander.
Die Reël Soos Dit Staan
Artikel 2(1) van die Wet op die Vervreemding van Grond van 1981 vereis dat enige verkoop van grond vervat word in ‘n skriftelike vervreemdingsakte wat deur beide die koper en die verkoper, of deur hul behoorlik gemagtigde agente, onderteken is. As die ooreenkoms nie op skrif is nie, is dit van die begin af nietig en geen regte vloei daaruit nie. Hierdie reël staan al meer as veertig jaar en het sekerheid in die eiendomsmark gehou deur hy-se-sy-se-geskille uit die verkoop van huise te hou.
Die redes vir die reël is prakties. ‘n Skriftelike ooreenkoms maak die wesenlike terme maklik identifiseerbaar, wat nie net vir die koper en verkoper saak maak nie maar ook vir banke, transportbesorgers, eiendomsagente en die Ontvanger van Inkomste, wat almal op dokumentêre bewys staatmaak om ‘n oordrag te verwerk en hul risiko te bestuur.
Wat in die Dlomo-saak Gebeur Het
In Dlomo v De Klerk het ‘n Pretoriase gesin oorspronklik ‘n skriftelike koop aanbod vir ‘n huis onderteken. Daardie skriftelike aanbod is gekanselleer en vervang met ‘n suiwer verbale ooreenkoms om die eiendom vir R1 miljoen te koop. Die gesin het die prys betaal en vir verskeie jare in die huis gewoon. Toe hulle die eiendom in hul name wou laat oordra, het die verkopers geweier en op artikel 2(1) gesteun: daar was geen skriftelike vervreemdingsakte nie, dus was daar regtens geen geldige verkoop nie.
Die gesin het die Hooggeregshof genader. Hulle het aangevoer dat die streng skriftelike vereiste hulle en hul kinders aan uitsetting en dakloosheid blootstel, ondanks die feit dat hulle vir die huis betaal het. Volgens die gesin beperk hierdie uitkoms hul grondwetlike regte op behuising, waardigheid en gelykheid op ’n onregverdige wyse.
Wat die Hof Beslis Het
Die Hooggeregshof het met die gesin saamgestem. Die regter het bevind dat artikel 2(1) grondwetlik gebrekkig is in die mate waarin dit versuim om weerlose kopers te beskerm wat die volle koopprys, of ‘n wesenlike deel daarvan, betaal het en wat dan die verlies van ‘n bestaande huis in die gesig staar bloot omdat hul ooreenkoms nooit op skrif gestel is nie.
As remedie het die hof gelas dat die artikel gelees word asof dit bewoording insluit dat ‘n verbale ooreenkoms vir die oordrag van residensiële eiendom in gepaste omstandighede bindend en afdwingbaar sal wees. Belangrik: omdat die uitspraak deel van ‘n Parlementswet ongeldig verklaar, tree dit nie onmiddellik in werking nie. Dit is opgeskort en verwys na die Konstitusionele Hof, wat dit moet bevestig voordat dit wet word.
Waarom Dit Nie ‘n Groen Lig vir Handdruk-Transaksies Is Nie
Dit sou ‘n ernstige fout wees om hierdie uitspraak te lees as toestemming om eiendom op ‘n handdruk te koop of te verkoop. Die uitspraak is gerig op weerlose kopers wat reeds betaal het en wat dakloosheid in die gesig staar, nie op gewone kopers en verkopers wat eenvoudig nagelaat het om hul ooreenkoms op skrif te stel nie.
Daar is ook werklike twyfel of die Konstitusionele Hof dit sal bevestig. Kritici voer aan dat artikel 2(1) nie self weerloosheid skep nie. Weerloosheid ontstaan slegs wanneer iemand kies om ‘n mondelinge ooreenkoms aan te gaan ten spyte van die beskerming wat ‘n skriftelike kontrak bied. Op daardie beskouing beskerm die artikel kopers eerder as om hulle te benadeel, en ‘n hof mag huiwerig wees om dit te herskryf.
Wat Jy Hieruit Moet Neem
Totdat die Konstitusionele Hof beslis, bly die wet dat ‘n verkoop van eiendom op skrif en onderteken moet wees. Die veilige en korrekte manier, in elke geval, is om jou ooreenkoms in ‘n behoorlike skriftelike kontrak vas te lê wat deur ‘n prokureur opgestel of nagegaan is.
Die waarde van hierdie uitspraak is vir nou ‘n waarskuwing. Mondelinge reëlings oor eiendom, selfs tussen familielede of mense wat mekaar vertrou, skep juis die soort onsekerheid en hartseer wat hierdie saak illustreer. As jy geld vir ‘n eiendom betaal het op die sterkte van ‘n informele ooreenkoms, of as iemand in ‘n eiendom van jou woon of dit op daardie grondslag opeis, behoort jy eerder vroeër as later regsadvies in te win.
Van Der Walt & Associates help kopers, verkopers en eiendomseienaars regdeur die Tygervalley-gebied met en eiendomsgeskille. Kontak ons vir ‘n eerste konsultasie.
Elke paar jaar plaas jou munisipaliteit ‘n waarde op jou eiendom. Daardie syfer bepaal stilweg hoeveel jy elke maand in eiendomsbelasting betaal. Baie eienaars kyk nooit daarna nie, en baie betaal meer as wat hulle behoort. Hier is hoe die stelsel werk en wat jy daaromtrent kan doen.